Chương 3: Một lệnh giao dịch Hợp đồng tương lai

Có quan điểm giá sẽ tăng thì làm sao biến nó thành một lệnh MUA hợp đồng tương lai, và điều gì diễn ra ở hậu trường trong vài giây bạn bấm lệnh?

Module: Giao dịch Hợp đồng Tương lai
Biên soạn: Pentara Vinh Quyền
Thời gian đọc dự kiến: ~14 phút

Tóm tắt: Bài viết đưa toàn bộ lý thuyết ở hai chương trước vào một ví dụ giao dịch thực tế trên hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Chúng ta sẽ xây dựng một quan điểm về hướng đi của thị trường, đặt một lệnh mua, xem bốn việc hệ thống làm ở hậu trường, phân tích ba kịch bản lời lỗ khi đáo hạn, và tìm hiểu cách đóng vị thế trước hạn để chốt lời. Ví dụ được đặt trong bối cảnh phái sinh Việt Nam, nơi sản phẩm chủ lực là hợp đồng tương lai VN30.

3.1. Trước khi vào lệnh

Ở chương trước, chúng ta đã học nhiều khái niệm về thị trường tương lai. Cần nhớ rằng động lực để bất kỳ nhà giao dịch nào tham gia một hợp đồng tương lai là kiếm lời, và muốn vậy họ phải có một nhận định về hướng đi của giá tài sản cơ sở. Đã đến lúc đưa lý thuyết vào một ví dụ thực tế để thấy điều này diễn ra ra sao.

Có một điểm cần lưu ý ngay về thị trường Việt Nam. Khác với một số thị trường có hợp đồng tương lai cho từng cổ phiếu riêng lẻ, sản phẩm phái sinh chủ lực tại Việt Nam là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Vì vậy, thay vì mua bán hợp đồng tương lai của một cổ phiếu, ta sẽ giao dịch trên chỉ số đại diện cho ba mươi cổ phiếu vốn hóa lớn nhất.

Hãy dựng một tình huống minh họa. Giả sử vào một phiên giao dịch, thị trường chứng khoán thế giới có một đêm giảm mạnh vì một tin tức vĩ mô bên ngoài. Tâm lý thận trọng lan sang Việt Nam, và ngay đầu phiên, chỉ số VN30 giảm hơn 2%, lùi về vùng quanh 1.315 điểm. Thị trường thường phản ứng nhanh và đôi khi thái quá trước những cú sốc kiểu này.

Là một nhà giao dịch, tôi cho rằng phản ứng giảm hơn 2% là hơi quá đà. Lập luận của tôi là cú sốc đến từ yếu tố bên ngoài, không tác động trực tiếp tới nội tại các doanh nghiệp đầu ngành trong rổ VN30, trong khi dòng tiền nội vẫn ổn định. Tôi tin thị trường sẽ sớm hồi phục. Nói cách khác, tôi đã hình thành một quan điểm về hướng đi của chỉ số, cụ thể là tôi kỳ vọng VN30 sẽ tăng trở lại. Tôi đang có cái nhìn tích cực với thị trường ở vùng giá hiện tại.

Thay vì mua từng cổ phiếu trên thị trường cơ sở, tôi quyết định mua hợp đồng tương lai VN30, vì những lý do sẽ bàn ở chương sau. Đã quyết mua hợp đồng tương lai, việc tôi cần làm là xem giá hợp đồng tương lai VN30 đang giao dịch ở mức nào. Thông tin này có sẵn trên bảng giá phái sinh của công ty chứng khoán.

Cần nhớ rằng giá hợp đồng tương lai bám sát giá giao ngay. Nếu chỉ số giao ngay giảm thì giá hợp đồng tương lai cũng giảm theo. Trên bảng giá phái sinh, tôi thấy hợp đồng tương lai tháng hiện tại là VN30F1M đang ở khoảng 1.318 điểm, tức nhỉnh nhẹ so với chỉ số giao ngay quanh 1.315 điểm.

Từ bảng giá của một hợp đồng tương lai, bạn nên trả lời được vài câu hỏi cơ bản sau:

Đây là loại công cụ gì?
Giá hợp đồng tương lai đang là bao nhiêu?
Giá tương lai so với giá giao ngay chênh lệch ra sao?
Ngày đáo hạn của hợp đồng là khi nào?
Đơn vị, hệ số nhân và giá trị hợp đồng là bao nhiêu?

3.2. Thực hiện lệnh giao dịch

Quay lại tình huống, ý định của tôi là mua một hợp đồng tương lai VN30 vì tôi kỳ vọng chỉ số sẽ tăng. Mức giá tôi sẽ mua là 1.318 điểm. Đơn vị giao dịch là một hợp đồng, và với hệ số nhân 100.000 đồng cho mỗi điểm, giá trị một hợp đồng ở mức này là 1.318 nhân 100.000 đồng, tức khoảng 131,8 triệu đồng.

Vậy mua hợp đồng tương lai bằng cách nào? Rất đơn giản. Tôi mở phần mềm giao dịch của công ty chứng khoán, chọn mã VN30F1M rồi đặt một lệnh mua một hợp đồng ở mức 1.318 điểm. Ngay khoảnh khắc tôi bấm lệnh mua, một loạt việc diễn ra ở hậu trường.

1. Kiểm tra ký quỹ. Như đã biết, để tham gia một hợp đồng tương lai, tài khoản cần có đủ tiền ký quỹ, tức một tỷ lệ phần trăm trên giá trị hợp đồng. Bước đầu tiên, hệ thống quản trị rủi ro của công ty chứng khoán kiểm tra xem tài khoản của tôi có đủ tiền để đáp ứng yêu cầu ký quỹ hay không. Nếu không đủ, lệnh sẽ không được phép vào.

2. Tìm đối tác. Sau khi ký quỹ hợp lệ, hệ thống của sở giao dịch tìm một đối tác phù hợp để ghép lệnh. Sự ghép nối phải diễn ra giữa tôi, người mua hợp đồng tương lai VN30, và một người bán hợp đồng tương lai VN30. Sở giao dịch giống như một khu siêu thị tài chính, nơi luôn có người mang quan điểm ngược lại. Người bán rõ ràng tin rằng chỉ số sẽ còn giảm, y như tôi có lập luận riêng để tin nó sẽ tăng.

3. Xác nhận. Khi hai bước trên hoàn tất, bên mua và bên bán xác nhận giao dịch. Đây chủ yếu mang tính thủ tục. Bằng việc đồng ý mua hoặc bán, mỗi bên cam kết tôn trọng các điều khoản của hợp đồng.

4. Phong tỏa ký quỹ. Sau khi xác nhận, khoản ký quỹ yêu cầu được phong tỏa trong tài khoản của tôi. Tôi không thể dùng số tiền bị phong tỏa này cho mục đích khác, và nó sẽ bị giữ chừng nào tôi còn nắm giữ hợp đồng tương lai.

Hoàn tất bốn bước trên, tôi đã sở hữu một hợp đồng tương lai VN30 ở vị thế mua. Điều đáng ngạc nhiên là trên thực tế, toàn bộ các bước này diễn ra tuần tự chỉ trong vài giây.

Sở hữu một vị thế mua ở đây nghĩa là gì? Đơn giản là bằng việc mua hợp đồng tương lai VN30, tôi đã cam kết với một đối tác nào đó về một giao dịch dựa trên chỉ số VN30 ở mức 1.318 điểm, và hợp đồng này sẽ đáo hạn vào ngày thứ Năm thứ ba của tháng.

3.3. Ba kịch bản sau khi vào lệnh

Sau khi vào lệnh, đến ngày đáo hạn chỉ có ba kịch bản có thể xảy ra. Chúng ta đã gặp ba kịch bản này ở chương đầu, đó là chỉ số tăng, chỉ số giảm, hoặc chỉ số đứng yên. Hãy lấy vài mức giá minh họa và xem tác động lên hai bên.

Kịch bản 1: chỉ số VN30 tăng vào ngày đáo hạn

Đây là trường hợp nhận định của tôi trở thành đúng, nên tôi được lợi.

Giả sử đến ngày đáo hạn, hợp đồng tương lai VN30 tăng từ 1.318 lên 1.340 điểm nhờ chỉ số giao ngay hồi phục. Theo hợp đồng, tôi được mua ở mức 1.318 điểm, thấp hơn nhiều so với thị trường. Khoản lời của tôi là 22 điểm, tức 1.340 trừ 1.318. Với hệ số nhân 100.000 đồng mỗi điểm cho một hợp đồng, tổng lời là 22 nhân 100.000 đồng, tức 2,2 triệu đồng.

Người bán đương nhiên chịu lỗ, vì buộc phải bán ở mức 1.318 điểm trong khi có thể bán cao hơn ở mức 1.340 điểm trên thị trường. Cái được của người mua chính là cái mất của người bán.

Kịch bản 2: chỉ số VN30 giảm vào ngày đáo hạn

Đây là trường hợp nhận định của tôi sai, nên tôi chịu lỗ.

Giả sử đến ngày đáo hạn, hợp đồng tương lai VN30 giảm từ 1.318 xuống 1.300 điểm. Theo hợp đồng, tôi vẫn phải mua ở mức 1.318 điểm, cao hơn thị trường. Khoản lỗ của tôi là 18 điểm, tức 1.318 trừ 1.300. Tổng lỗ là 18 nhân 100.000 đồng, tức 1,8 triệu đồng.

Lần này người bán được lợi, vì bán được ở mức 1.318 điểm trong khi giá thị trường chỉ còn 1.300 điểm. Cái được của người bán chính là cái mất của người mua.

Kịch bản 3: chỉ số VN30 đứng yên

Nếu đến ngày đáo hạn, chỉ số vẫn ở đúng mức 1.318 điểm như lúc tôi vào lệnh, thì không bên nào được lợi cũng không bên nào chịu thiệt.

Kịch bản	Giá đáo hạn	Người mua (vị thế của tôi)	Người bán
1. Chỉ số tăng	1.340 điểm	Lời 2,2 triệu	Lỗ 2,2 triệu
2. Chỉ số giảm	1.300 điểm	Lỗ 1,8 triệu	Lời 1,8 triệu
3. Chỉ số đứng	1.318 điểm	Hòa vốn	Hòa vốn

3.4. Tận dụng cơ hội và đóng vị thế

Hãy dựng thêm một tình huống. Sau khi mua hợp đồng tương lai VN30 ở mức 1.318 điểm, ngay phiên hôm sau chỉ số bật tăng và hợp đồng lên 1.330 điểm. Với đà tăng này, tôi đang có lãi. Cụ thể, tôi đang lời 12 điểm, tức 1.330 trừ 1.318, tương đương 12 nhân 100.000 đồng, tức 1,2 triệu đồng cho một hợp đồng chỉ sau một ngày.

Giả sử tôi hài lòng với khoản lãi này, hoặc quan điểm của tôi đã thay đổi và không còn tin chỉ số sẽ tăng thêm. Liệu tôi có buộc phải giữ hợp đồng tới tận ngày đáo hạn, để rồi nếu giá quay đầu giảm thì khoản lãi có thể bốc hơi?

Câu trả lời là không. Như đã nói ở chương trước, hợp đồng tương lai có thể chuyển nhượng. Bất cứ lúc nào sau khi vào lệnh, tôi có thể thoát khỏi hợp đồng bằng cách chuyển nó cho người khác, qua đó chốt lời 1,2 triệu đồng. Không tệ cho một ngày.

Việc đóng một vị thế đang mở được gọi là đóng vị thế. Khi đóng vị thế, tôi thực hiện một lệnh ngược lại để triệt tiêu vị thế đang có. Trong ví dụ này, ban đầu tôi mua một hợp đồng, nên để đóng vị thế tôi phải bán một hợp đồng, sao cho vị thế mua ban đầu bị triệt tiêu. Bảng dưới đây tóm tắt nguyên tắc đóng vị thế nói chung.

STT	Vị thế ban đầu	Quan điểm khi mở vị thế	Lệnh đóng vị thế	Quan điểm khi đóng
1	Mua / Long	Kỳ vọng giá tăng (tích cực)	Bán	Không còn kỳ vọng giá tăng, hoặc chỉ muốn thoát vị thế vì bất kỳ lý do nào
2	Bán / Short	Kỳ vọng giá giảm (tiêu cực)	Mua	Không còn kỳ vọng giá giảm, hoặc chỉ muốn thoát vị thế vì bất kỳ lý do nào

Khi muốn đóng một vị thế, tôi có thể gọi công ty chứng khoán nhờ đóng giúp, hoặc tự làm trên phần mềm. Trong ví dụ này tôi đang có một vị thế mua, nên để triệt tiêu, lệnh đóng sẽ là bán một hợp đồng tương lai VN30. Khi tôi chọn đóng vị thế, những việc sau diễn ra.

Thứ nhất, hệ thống tìm một đối tác sẵn sàng mua lại vị thế của tôi. Nói đơn giản, vị thế mua đang có của tôi được chuyển sang người khác. Người mới đó, bằng việc mua lại hợp đồng, nay gánh rủi ro chỉ số VN30 lên hay xuống. Vì vậy đây được gọi là chuyển giao rủi ro. Thứ hai, việc chuyển giao diễn ra ở mức giá hiện tại trên thị trường, tức 1.330 điểm. Thứ ba, vị thế của tôi được xem là đã đóng sau khi lệnh khớp. Thứ tư, khoản ký quỹ bị phong tỏa lúc đầu nay được giải tỏa, và tôi có thể dùng số tiền này cho giao dịch khác. Thứ năm, khoản lãi hoặc lỗ được ghi có hoặc ghi nợ vào tài khoản của tôi. Đến đây, giao dịch tương lai coi như hoàn tất.

Một điểm cần lưu ý về thị trường Việt Nam là lãi lỗ vị thế phái sinh được thanh toán hằng ngày theo cơ chế đánh giá lại theo giá thị trường, còn gọi là mark-to-market. Nghĩa là mỗi cuối ngày, phần lãi hoặc lỗ theo biến động giá trong ngày được cộng vào hoặc trừ khỏi tài khoản, chứ không chờ tới lúc đóng vị thế mới tính một lần.

Cuối cùng, nếu ở mức 1.330 điểm tôi vẫn tin chỉ số sẽ tăng tiếp, tôi hoàn toàn có thể tiếp tục nắm giữ hợp đồng cho tới ngày đáo hạn. Chừng nào còn giữ, tôi còn chịu rủi ro chỉ số biến động. Giả sử tôi giữ thêm và tới gần ngày đáo hạn chỉ số lên 1.352 điểm, khoản lời khi đó sẽ là 34 điểm, tức 3,4 triệu đồng, cao hơn hẳn so với việc chốt sớm ở 1.330 điểm.

Kết luận

Nếu có một nhận định đúng về hướng đi của giá tài sản, bạn có thể hưởng lợi tài chính bằng cách tham gia một hợp đồng tương lai. Để vào lệnh, bạn cần nộp một khoản ký quỹ, coi như khoản đặt cọc, và khoản này bị phong tỏa ngay khi lệnh khớp. Khi giao dịch, bạn xác nhận với đối tác và có nghĩa vụ tôn trọng hợp đồng, tuy nhiên bạn không bị buộc phải giữ hợp đồng tới ngày đáo hạn. Bất cứ lúc nào bạn cũng có thể đóng vị thế để thoát ra, và khi đóng vị thế, về bản chất bạn đang chuyển rủi ro sang người khác, khoản ký quỹ được giải tỏa, còn lãi hoặc lỗ được hạch toán vào tài khoản. Trên thị trường Việt Nam, lãi lỗ vị thế phái sinh được thanh toán hằng ngày theo cơ chế đánh giá lại theo giá thị trường. Trong một hợp đồng tương lai, cái được của người mua luôn đúng bằng cái mất của người bán, và giá tương lai bám sát nhưng thường không trùng khít giá giao ngay do công thức định giá hợp đồng tương lai, một chủ đề sẽ được bàn ở chương sau.

Gợi ý học tiếp: Ở ví dụ trên có một câu hỏi chưa được trả lời, đó là vì sao lại mua hợp đồng tương lai thay vì mua thẳng cổ phiếu hay chỉ số trên thị trường cơ sở. Câu trả lời nằm ở đòn bẩy tài chính, và đây chính là chủ đề của chương tiếp theo về đòn bẩy và mức lời lỗ.

Về Pentara Trading Academy

Pentara Trading Academy xây dựng nội dung đào tạo theo hướng hệ thống, thực tiễn và bám sát cấu trúc thị trường tài chính Việt Nam. Mục tiêu của học viện là giúp nhà đầu tư hiểu cơ chế vận hành của thị trường trước khi sử dụng các công cụ phân tích và xây dựng chiến lược giao dịch.

Theo dõi Pentara Trading Academy để tiếp tục học các bài trong chuỗi kiến thức phái sinh và giao dịch hợp đồng tương lai.