Chương 1. Nhập môn: Vì sao cần đầu tư

Nội dung do Pentara biên soạn theo khung chương trình "Nhập môn Thị trường Chứng khoán". Các số liệu trong bảng mang tính minh họa, đơn vị VND.

1.1. Tổng quan

Trước khi tìm hiểu cách thức vận hành của thị trường chứng khoán, chúng ta cần trả lời một câu hỏi nền tảng: vì sao một cá nhân lại cần đầu tư?

Nếu chưa xác định rõ lý do, mọi kiến thức về cổ phiếu, chỉ số hay giao dịch phía sau đều thiếu điểm tựa.

Chương này đặt vấn đề từ gốc. Trước hết, chúng ta phân tích điều gì xảy ra với tài sản của một người nếu người đó lựa chọn không đầu tư. Sau đó, chúng ta so sánh với trường hợp cùng khoản tiền ấy được đưa vào đầu tư. Cuối cùng, chương điểm qua các kênh đầu tư phổ biến tại Việt Nam để người đọc có một bức tranh tổng thể trước khi đi sâu vào từng nội dung ở các chương sau.

1.2. Vì sao nên đầu tư?

Để thấy rõ sự cần thiết của đầu tư, hãy xem xét trường hợp một cá nhân hoàn toàn không đầu tư mà chỉ tích lũy tiền mặt.

Giả định người này 30 tuổi, có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 240 triệu đồng mỗi năm. Chi tiêu hằng năm chiếm khoảng 60% thu nhập, phần còn lại được tích lũy. Trong điều kiện bình thường, thu nhập có xu hướng tăng theo thời gian, giả định ở mức 10% mỗi năm, trong khi chi phí sinh hoạt cũng tăng khoảng 8% mỗi năm do lạm phát. Toàn bộ khoản dư ra được giữ dưới dạng tiền mặt, không đưa vào bất kỳ kênh sinh lời nào, trong suốt 20 năm. Bảng 1.1 trình bày kết quả tích lũy.

Bảng 1.1. Tổng tiền mặt tích lũy sau 20 năm (đơn vị: triệu đồng)

Sau 20 năm, cá nhân này tích lũy được khoảng 7,16 tỷ đồng. Con số thoạt nhìn khá lớn, nhưng phân tích kỹ sẽ thấy đây là một tình huống tiềm ẩn rủi ro, vì hai lý do.

Thứ nhất là tác động của lạm phát. Khoản tiền mặt để yên gần như không tăng trưởng, trong khi mặt bằng giá cả tại Việt Nam thường tăng khoảng 3% đến 4% mỗi năm. Hệ quả là sức mua của đồng tiền giảm dần theo thời gian. Cùng một số tiền, sau 20 năm sẽ mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn đáng kể so với hiện tại. Nói cách khác, giá trị danh nghĩa của khoản tích lũy được bảo toàn, nhưng giá trị thực đã suy giảm.

Thứ hai là rủi ro cạn kiệt sau khi nghỉ hưu. Khi cá nhân ngừng tạo thu nhập và bắt đầu rút tiền để trang trải cuộc sống, trong bối cảnh chi phí tiếp tục tăng, khoản tích lũy sẽ hao hụt nhanh hơn dự kiến và có thể cạn trước khi kết thúc tuổi già. Như vậy, việc chỉ giữ tiền mặt không đồng nghĩa với an toàn tài chính, mà tiềm ẩn nguy cơ mất giá trị một cách chắc chắn theo thời gian.

Bây giờ, hãy xét cùng kịch bản trên, nhưng với một thay đổi duy nhất:

thay vì giữ tiền mặt, phần dư ra mỗi năm được đầu tư với tỷ suất sinh lời giả định 12% mỗi năm

mức hợp lý đối với kênh cổ phiếu trong dài hạn tại Việt Nam. Nhờ cơ chế lãi kép, trong đó lợi nhuận của năm trước tiếp tục sinh lời cho các năm sau, giá trị danh mục tăng lên như trong Bảng 1.2.

Bảng 1.2. Giá trị danh mục khi đầu tư ở mức 12%/năm (đơn vị: triệu đồng)

(Bảng rút gọn tại các mốc năm 1, 5, 10, 15 và 20; trên thực tế giá trị danh mục tăng liên tục qua từng năm.)

Với cùng một khoản tích lũy và cùng khoảng thời gian, giá trị cuối kỳ tăng từ khoảng 7,16 tỷ đồng lên khoảng 17,1 tỷ đồng, tức gấp xấp xỉ 2,4 lần. Phần chênh lệch gần 10 tỷ đồng không đến từ việc cá nhân kiếm được nhiều thu nhập hơn, mà đến từ quyết định đưa dòng tiền nhàn rỗi vào đầu tư. Đây chính là sức mạnh của lãi kép, và yếu tố quyết định của nó là thời gian: thời gian đầu tư càng dài, hiệu ứng cộng dồn càng lớn. Vì vậy, bắt đầu đầu tư sớm là một lợi thế quan trọng.

Từ phân tích trên, có thể rút ra ba lý do cốt lõi để đầu tư. Trước hết, đầu tư giúp tài sản tăng trưởng nhanh hơn tốc độ lạm phát, qua đó bảo toàn và nâng cao sức mua trong tương lai. Tiếp theo, đầu tư cho phép tích lũy tài sản đáng kể từ những khoản đóng góp nhỏ nhưng đều đặn, nhờ cơ chế lãi kép. Sau cùng, đầu tư tạo nền tảng tài chính để hiện thực hóa các mục tiêu dài hạn của cuộc sống, chẳng hạn mua nhà, chi trả cho việc học của con cái, hoặc chuẩn bị cho tuổi hưu.

1.3. Các kênh đầu tư tại Việt Nam

Sau khi đã xác định sự cần thiết của đầu tư, câu hỏi tiếp theo là lựa chọn kênh đầu tư nào. Mỗi nhóm tài sản có đặc điểm riêng về mức sinh lời kỳ vọng và mức độ rủi ro. Bảng 1.3 tóm tắt các kênh phổ biến tại Việt Nam, với số liệu mang tính minh họa và thay đổi theo từng thời kỳ.

Bảng 1.3. So sánh các kênh đầu tư phổ biến

Có thể chia các kênh trên thành bốn nhóm chính. Nhóm thu nhập cố định bao gồm tiền gửi tiết kiệm và trái phiếu, có mức độ an toàn cao nhưng lợi suất khiêm tốn. Nhóm cổ phiếu đại diện cho quyền sở hữu một phần doanh nghiệp, có tiềm năng sinh lời cao nhất nhưng đi kèm biến động mạnh. Nhóm bất động sản kết hợp dòng tiền cho thuê với phần tăng giá tài sản, song đòi hỏi vốn lớn và tính thanh khoản thấp. Nhóm hàng hóa, tiêu biểu là vàng, thường được xem là kênh phòng thủ trong giai đoạn kinh tế bất ổn.

Đối với nhóm cổ phiếu, các doanh nghiệp đầu ngành và có nền tảng cơ bản vững như FPT trong lĩnh vực công nghệ, Vinamilk (VNM) trong ngành tiêu dùng, Hòa Phát (HPG) trong ngành thép, Vietcombank (VCB) trong lĩnh vực ngân hàng, hay Thế Giới Di Động (MWG) trong ngành bán lẻ, là những cái tên mà nhà đầu tư dài hạn thường theo dõi. Bù lại cho tiềm năng lợi nhuận, nhà đầu tư phải chấp nhận rủi ro giá biến động đáng kể trong ngắn hạn.

Khi so sánh các kênh trên trong một khung thời gian đủ dài, cổ phiếu thường mang lại mức sinh lời cao nhất. Nguyên nhân nằm ở bản chất của cổ phiếu: sở hữu cổ phiếu tức là sở hữu một phần các doanh nghiệp đang tăng trưởng cùng nền kinh tế. Khi nền kinh tế Việt Nam mở rộng và doanh nghiệp gia tăng lợi nhuận, giá trị phần vốn của nhà đầu tư cũng tăng theo. Đổi lại, mức lợi nhuận cao nhất luôn gắn với mức biến động lớn nhất trong ngắn hạn, và đây chính là lý do các chương tiếp theo tập trung trang bị kiến thức cùng nguyên tắc kỷ luật để nhà đầu tư tham gia thị trường một cách có cơ sở.

1.4. Ghi chú về phân bổ tài sản

Một danh mục hợp lý nên có sự kết hợp cân đối giữa các nhóm tài sản khác nhau, thay vì dồn toàn bộ vốn vào một kênh duy nhất. Việc phân chia vốn đầu tư giữa các nhóm tài sản được gọi là phân bổ tài sản (asset allocation), và đây là một trong những quyết định quan trọng nhất đối với hiệu quả đầu tư dài hạn.

Tỷ lệ phân bổ phù hợp phụ thuộc trước hết vào khẩu vị rủi ro và độ tuổi của nhà đầu tư. Một người trẻ mới đi làm có thể chấp nhận mức rủi ro cao hơn, bởi họ còn nhiều năm đầu tư phía trước để bù đắp cho những giai đoạn thị trường suy giảm. Với nhóm này, một cơ cấu tham khảo có thể là khoảng 70% vốn phân bổ vào cổ phiếu, 20% vào kim loại quý như vàng, và phần còn lại vào các công cụ thu nhập cố định.

Ngược lại, một người đã nghỉ hưu thường ưu tiên bảo toàn vốn hơn là tăng trưởng, nên có thể phân bổ khoảng 80% vào thu nhập cố định, 10% vào cổ phiếu và 10% vào kim loại quý. Không có một tỷ lệ đúng cho mọi người; cơ cấu tối ưu thay đổi theo mức độ chấp nhận rủi ro của từng nhà đầu tư.

1.5. Những điều cần biết trước khi đầu tư

Đầu tư là một lựa chọn đúng đắn, nhưng trước khi bắt đầu, nhà đầu tư nên nắm rõ một số nguyên tắc nền tảng sau.

Thứ nhất, rủi ro và lợi nhuận luôn đi cùng nhau. Rủi ro càng cao thì lợi nhuận kỳ vọng càng lớn, và ngược lại, rủi ro càng thấp thì lợi nhuận càng khiêm tốn. Không tồn tại kênh đầu tư vừa an toàn tuyệt đối vừa sinh lời cao.

Thứ hai, thu nhập cố định phù hợp khi mục tiêu là bảo toàn vốn gốc. Đây là nhóm ít rủi ro, song vẫn tiềm ẩn nguy cơ mất giá trị thực khi tính đến lạm phát. Chẳng hạn, một khoản tiền gửi trả lãi 5% mỗi năm trong khi lạm phát ở mức 6% mỗi năm đồng nghĩa với việc nhà đầu tư thực chất mất khoảng 1% giá trị mỗi năm. Vì vậy, nhóm thu nhập cố định thích hợp nhất với những nhà đầu tư có khẩu vị rủi ro rất thấp.

Thứ ba, cổ phiếu là kênh có khả năng vượt lạm phát trong dài hạn. Xét trên chuỗi thời gian dài, cổ phiếu tại Việt Nam đã mang lại mức sinh lời bình quân khoảng 12% đến 15% mỗi năm. Bù lại, đây cũng là kênh có mức biến động cao và đòi hỏi nhà đầu tư chấp nhận rủi ro tương ứng.

Thứ tư, bất động sản đòi hỏi lượng vốn lớn và tính thanh khoản thấp. Kênh này khó thực hiện với số vốn nhỏ, đồng thời không thể mua hay bán bất cứ lúc nào theo ý muốn. Nhà đầu tư thường phải chờ đúng thời điểm cũng như tìm được bên mua hoặc bên bán phù hợp mới có thể giao dịch.

Thứ năm, vàng và các kim loại quý được xem là tương đối an toàn, nhưng mức sinh lời trong lịch sử không thực sự nổi bật. Nhóm tài sản này chủ yếu đóng vai trò phòng thủ và bảo toàn giá trị, hơn là tạo ra tăng trưởng cao.

Điểm chính

• Đầu tư là để bảo đảm an toàn tài chính cho tương lai.

• Quy mô tài sản tích lũy được ở cuối kỳ rất nhạy cảm với tỷ suất sinh lời; một thay đổi nhỏ trong tỷ suất cũng có thể tạo ra khác biệt lớn về giá trị cuối cùng.

• Nhà đầu tư nên chọn công cụ phù hợp nhất với khẩu vị rủi ro và kỳ vọng lợi nhuận của mình.

• Cổ phiếu nên là một phần trong danh mục nếu mục tiêu là vượt lạm phát trong dài hạn.

• Phân bổ vốn hợp lý giữa các nhóm tài sản, theo đúng khẩu vị rủi ro, là nền tảng của một danh mục bền vững.